Makale:Şive, Yöresel Ağız ve Bizim Sözlük

Kemahpedia.org sitesinden

Şive ,Yöresel Ağız ve Bizim Sözlük

Birçok meseleyi izah ederken yapıldığı gibi, öncelikle bu kelimeler nedir, neyi ifade eder , gunluk hayatda dogru kullaniliyor mu ona bakalim. Sive , bir Dil in farkli sinirlar icinde seslendirme ve bazende yazilis bakimindan, degisiklik gostermesidir. Anadilimiz Turkce oldugu icin Azeri Sivesi , Kazak Sivesi ve Kerkuk Sivesi gibi orneklendirebiliriz.. .Azerbaycan da “icaze edin dusecek var” derlerse bilin ki “musade edin inecek var “demektir , “papirus cehmek ciddi gadagandir” yazisini gorurseniz anlayinki sigara icmek kesinlikle yasaktir” demektir. Kazak Dis hekimi hastasina “tuzlu su min azup salapga” tenbihinde bulundugunda, “tuzlu suyla agizinizi calkalayin” demektetir. Bunlar hep ayni Dilin farkli Sive leridir. Agiz ise ayni dilin ayni ulke sinirlari icinde yoresel- bolgesel olarak ve etnik aidiyat bakimindan, seslendiris bazen de kelime olarak farkli soylenis bicimidir.Tabi burada neye gore farkli sorusu akla gelir merkeze İstanbul Turkcesi konulmustur dolayisiyla farklilasmalari da buna gore ayiririz, İmparatorluk İstanbul yerine Erzincanda gelismis olsaydi merkezi ona gore esas alirdik. Geliyorum yerine Karadenizde celeyrum,Urfa da gelirem,Ege de geliyom, Kemahta geliyerim deriz , iste bu Agiz dir. Bu okudugunuz bilgiler mahlasef bugun icin teorik olarak kalmis pratikde belkide galat-i meşhur diyebilecegimiz sekilde degisiklik arz etmistir. Kazak,Kirgiz,Ozbek ve Azerilerin konustugu Turkce birer Sive olmakdan cikip Lehce konumuna yukselmistir ,onun yerine de agiz ,aksan ,sive hepsi ortak bir anlam yuklenmistir.. Dolayisiyla artik Karadeniz sivesi Dogu sivesi İstanbul Aksani, Kemah Agzi gibi tanimlamalar hep ayni seyi ifade etmektedir. Simdi gelgelelim bizim sivemiz - agzimiza , Genel olarak Kemah , Ozel olarak da Eskibaglar agzini inceleyelim..Kemah in ve Bizim web sitemizi inceledigimde bu konuda bir hayli yanlislarimiz ve eksiklerimiz oldugunu gordum, sebep olarak da, bu sozluklari hazirlayan veya internet sitelerine yorum yazan arkadaslarmizin cogunun yas itibariyle genc olmalari , konusmalari daha cok aile icinde dede den ve babaanne den duymalari kimi zamanda hafif tebessumle dinlemeleri dolayasiyla da, isin eglencesinin ogrenmenin ve anlamanin onune gecmesini soyleyebiliriz.. Gunluk yasamlarinin bir bolumunda ihtiyac hissetmedikleri icin kullanmamalarindan kaynaklanan ,kelime , anlam teleffuz ve vurgulama konusunda da eksik aktarimlar ortaya cikmaktadir....Diger sebep ise yeterli edebiyat ve turk dili inceliklerini bilemeyip analiz yeteneginden yoksun olmaliridir..Bu yetenegi bilgi ve birikimi olan kimselerin de gerek konuya ilgisiz kalmalari gerekse tamamen sehir hayatinda dogup buyumeleri hasebiyle sanki yabanci bir sive yi inceler havasiyla meseleye bakmalaridir …Tahmin ediyorum bizim kusak (40-50yas ) bu konuda en sansli kesimdir zira koyde dogup buyumus, o hayatin herturlu enstrumanini kullanmis daha sonrada dil in merkezi konumundaki İstanbul Turkcesinin teferruatina , yazisi ve konusmasiyle vakif olabilme sansina kavusma bakimindan , bu gorev daha cok bizlere dusmektedir.. Bu kadar uzun soz ettikden sonra sozluk calismamiza baslayalim.

Web sitemizde Aluca - yaziyor dogrusu Alunca olacak anlami , yesil veya kirmizi erik demek- kara olan icin Gara eruk tabiri kullanilir. Bizde Erik kelimesi kayisi icin kullanilir,kayisi tanimi ise cekirdegi aci olmayan Kayisi demektir.. Cagala-olmamis kayisi icin kullanilir..istanbulda (cagla)olmamis badem icin kullanilir. Arhala - yazilmis bu kelimeyi mastarli kullanmak lazim yani Arhala-mak : sirtina yuk almak yuklenmek demektir.Eger cocugunuzu sirtiniza almissaniz buna Cislemek denir. Arhalatmak vardir bu da belki daha sonra deginecegim bir nevi Koy Argosu dur ,argo tanimini yanlis yorumlamayin argo demek kufurlu konusmak degil bir tur kacamak olan,herkes tarafindan anlasilmamasini saglamak icin basvurulan bir tur alt dildir.. Arkhalatmak: birisine usandirircasina konusmak laf anlatmak karsidakine bikkinlik vermek( benim simdi yaptigim gibi) Tan da “yigenn arkhalatma! derler… Baha - denmis baha olarak kullanilmaz Bahali denir yani pahali , bedeli yuksek demektir.. Annuh yazilmis burdada bir seye dikkat cekmek isterim bizde teleffuzda kullandigimiz H-G- yumusak G.ve K arasi bir ses var bu sesi Latin harfleriyle tam vermek mumkun olmuyor onun icin Anglosaksonlarin yaptigi gibi mesela Halid yerine Khalid yazarlar biz de oyle yapalim derim ve Annuh yerine Annukh yazalim anlaminida ,”guzel kokulu bir bitki” degil Dag Kekigi diye tercume edelim Basmaca - icin , uzum- kayisi kurusu denmis hayir uzum icin degil yalniz kayisi yani bizim erik kurusu icin denir ..Dut icin cemic veya cemis elma armut icin de gakh veya gag kelimesi kullanilir…

Bodik:kisa bodur demek elbetde ama koy argosunda cocuk pipisi anlaminda da kullanilir “bodigini keserim senin ..denir Yazma : basortusu yazilmis .. eksik ,elbetde basi ortmede kullanilir ama genellikle siyah alacali tonda olan bir tulbent olup genc kizliga ilk adim doneminde ortulur bizim koyde ayrica altina Tac taklir Tan koyunde takilmaz . Car .yazmanin uzerine ortulen beyaz buyuk tulbenttir. 15-16 yaslarindan itibaren carlanilir genellikle. Enuk-enik :biz de kedi yavrusu icin kullanilir Kopek yavrusu icin Koddik deriz.. Hinisi: tahtadan olan yayiktir , deri den olana Tulukh denir…sut tasimada kullanilan deriden yapilma kaba da esir denir … Dirgen : yaygin turkce de yaba demek en az iki catalli harman malzemesi..Tan koyunde Catal denir.. Kamukac .bir ucu boyundurukda diger ucu dogen de olan baglantiyi saglayici ashap alet,Tan da gamige derler Sami: hayvanlari boyunduruga sabitlemek icin ,boyundurugun iki ucunda ,aralikli acilmis deliklere ustten yerlestirilen, hayvanin boynunu icine alip alt uc kisimlerinden baglanilan yay biciminde bukulmus disbudakdan yapilan bir ashap malzeme . Massa: tarlada veya harmanda okuz yonlendirmede kullanilan uzun agac Modul: massanin ucuna takilan kucuk civi gibi cisim.

Baca: dam demektir yani evin en ust yuzeyi—dam ise genelde icinde yasanilmayan ama ıvir zivir koymak icin olan eski ev icin kullanilir .(burda yaniliyo olabilirim.) . Pikhirik: buda bugun baca icin kullandigimiz sey duman tahliye yeri

Pagac: eksimemis hamur Bisi: eksimis hamurdan,Zerefet pagac hamurdan yapilan peksimet turu Purnut: bizim oranin lahmacunu diyebilirsiniz.. Rapata- irapata diye seslendirilir,ekmek hamurunu tandira yapistirmak icin kullanilan oval yastik seklinde bir alet..arapca raptetmek fiilinden turedigi kanaatindeyim Ahbun: ahkbun :gubre ,ahkbun topu: gubre yigini Kerme: tabanda sertlesmis katkat olmus gubre birkintisi..kerme tutmak denir.. Gildik: keci koyun pisligi Cag: tigdan buyuk sis den kucuk ve iki ucuda fonksiyonel olan metal orgu aleti Yasmak- baglama sekli olarak kullanilirsa agiz-burun kapali bas ortunme sekli,yasmak tutmak denirse:genellikle taze gelinlerin bir muddet damadin yakini erkeklerle danisikli konusmama hali-bir hediye verilerek bu hal sonlandirilir..sesiz sedasiz sanki kus gibi oturanlara da “ ne o yasmaklimisin yoksa “ denir. Gigirik: egri gigirikli ucu egri demektir.Gigirik Kesilmek- sogukdan donmak uzre olmak ,beddua maksatli olarak da “gigirik kesilesin” denir donup kalma bir nevi felc olasin demek.. Gogelemek: gokyuzune dogru dikmek firlatmak, futbol tabiri olarak Tanlililar “gogeleme vur yigen : derler topu havaya dik yuksekden oyna sandelleme vur demektir. Sihktelemek:- sıkıstırmak demek , yine Tanda cok kullanilir top oynarken “sihtele yigen” denir.orn:ikili sihtelemek :ikili sikıstirma Soykha: sey demektir adlandirilamama halinde kullanilir genellikle negatif yuklu bir kelime oldugu icin arkadaslar kotu sey diye tercume etmisler oyle olsa kotu soykha ,densuz soykha denmezdi. Ayagi vuran ayakkabi icinde “ bu soykha ayagimi vuruyo” denir. Ayrica argo da erkeklik uzvu manasina gelecek sekilde de kullanilir. Höllük:bebekler icin , altbezine isitilarak sarilan ince elenmis kum- yatmamakda direnenlere “holugun sovudu senin “ denir.

Benden simdilik bu kadar ,sozlugu beraber olusturacagiz hatda mumkun olsa da bunlari sesli sozluk haline getirebilsek tum Anadolu icin ornek teskil ..ederiz. Benim, kismen Tan la yapmaga calistigim gibi diger koylerle olan farkliklari vurgulayacak mukayeseli bir calismada olabilir hatda Wikipedia benzeri Kemahpedia adli ortak bir acik sozluk programi olusturabiliriz. Arkadaslar bu calismalari kendim icin degil, gelecek kusaklar icin kulturel bir kopru olusturmasi icin yapiyorum ve genclerin, gerek Dil Bilimin konusu olmasindan Edebiyat ,Halkbilim inde ilgi alanina girmesi dolayisiylada Sosyoloji sahasinda tez calismasi yapmak isteyenlere alt yapi olusturulmasina katki teskil etmesinden ancak mutluluk duyarim..Umarim faydali olur ,sizlerin katkilariyla daha guzel gunlere daha ozel calismalar yapmak temennisiyle.selam ve muhabbetler

Dr.yılmaz cebecioglu Eskibağlar(postu) 20 Ekim 2008-Fatih

ycebecioglu@gmail.com